Call Today: +91-8156078064
CONTACT US

ક્રોનિક પેંક્રિયાટાઈટિસ: મૂળભૂત જાણકારી, નિદાન અને સારવાર

ક્રોનિક પેંક્રિયાટાઈટિસમાં તેનું નામ દર્શાવે છે તેમ પેન્ક્રીઆસ એટલે કે સ્વાદુપિંડમાં લાંબા સમય સુધી સોજો રહે છે. પેન્ક્રીઆસ એ પેટના ઉપરના ભાગમાં, લીવરની નીચે અને જઠરની પાછળ આવેલું પાચન અંગ છે. તે ખોરાકના પાચન માટે જરૂરી પાચક રસો ઉત્તપન્ન કરે છે. આ ઉપરાંત તે બ્લડ ગ્લુકોઝને નિયઁત્રણમાં રાખવા માટે જરૂરી અંતઃસ્ત્રાવ એટલે કે હોર્મોન ઈન્સ્યુલીન પણ ઉત્તપન્ન કરે છે.

ક્રૉનિક પેંક્રિયાટાઈટિસ એ સમય સાથે ધીરેથી વધતો વધતો છે અને તે પેન્ક્રીઆસને કાયમી નુકશાન પહોંચાડે છે. પેન્ક્રીઆસને એટલું બધું નુકશાન થાય છે, કે તે સખ્ત અને સંકોચાય જાય છે. આ પ્રક્રિયા દરમ્યાન પેન્ક્રીઆસની  નળી  એક કરતા વધુ જગ્યાએ સાંકડી અને સંકોચાયેલી બની જાય છે. ખાસ કરીને તે જગ્યાએ કે જ્યાંથી તે આંતરડામાં ખુલે છે, અંતે તેપેન્ક્રીઆસની નળીમાં પથરીમાં પરિણમે  છે. આથી પેન્ક્રીઆસમાં ઉત્તપન્ન થયેલા પાચકરસો જમ્યા પછી આંતરડામાં પહોંચવામાં નિષ્ફ્ળ રહે છે.

કારણો 

સંવેદનશીલ વ્યક્તિઓમાં આલ્કોહોલનું સેવન અને ધૂર્મપાન સોજાની શરૂઆતનું કારણ હોય છે. પેન્ક્રીઆસના કાયમી સોજાના બીજા કારણોમાં વારસાગત (જિનેટિક) કારણ, autoimune condition, પોષણ સંબન્ધિત કારણ હોય શકે છે. કેટલાક દર્દીઓમાં, પેંક્રિયાટાઈટિસ થવાનું  કારણ જાણી શકાતું નથી.

લક્ષણો 

પેટનો દુઃખાવો

ક્રોનિક પેંક્રિયાટાઈટિસનું મુખ્ય લક્ષણ પેટનો દુઃખાવો છે. દુઃખાવો કાયમી અને શરૂઆતમાં સમયાંતરે થાય છે. પરંતુ સમય જતા દુઃખાવો વધુ વારંવાર કે સતત થાય છે. દુખાવો  સખ્ત જાણે છરો  ભોંકાયો હોય તેવો હોય છે. દુઃખાવો છાતી અને નાભિની વચ્ચે પેટના ઉપરના ભાગમાં થાય છે. દુખાવો પીઠ સુધી પ્રસરી શકે છે.તે ઘણીવાર જમવાથી, ખાસ કરીને ચરબીયુક્ત ખોરાક લેવાથી શરૂ થાય છે. જમ્યા પછીનો દુખાવો, પેન્ક્રીઆસ દ્વારા ઉત્તપન્ન થયેલા ખોરાકના પાચન માટે જરૂરી પાચક રસો પેન્ક્રીઆસમાં રોકાઈ રહેતા પેન્ક્રીઆસની નળીમાં વધતા દબાણને લીધે હોય છે. 

સમય જતા દુઃખાવો વધુ તીવ્ર અને અસહ્ય બને છે. કેટલાંક દર્દીઓમાં તે સતત હોય શકે છે. સતત દુખાવો સખ્ત અને સોજેલા પેન્ક્રીઆસમાં ફસાયેલી નર્વ એટલે કે ચેતાતંતુને લીધે હોય છે. કેટલાક દર્દીઓ દરરોજ પેઇનકિલર લેતા હોય છે. તો કેટલાંકને દુખાવા પર કાબુ મેળવવા વારંવાર ઇન્જેક્સનની જરૂર પડે છે. કેટલાંક દર્દીઓ માટે આ દુખાવો એટલો અસહ્ય હોય છે કે સામાન્ય જીવન જીવવું મુશ્કેલ બને છે.

નબળું પાચન અને કુપોષણ 

જયારે પેન્ક્રીઆસ સારી રીતે કામ ન કરે ત્યારે તે શરીરની ખોરાક સારી રીતે પચાવવાની ક્ષમતાને અસર કરે છે. આથી, કેટલાક ક્રોનિક પેંક્રિયાટાઈટિસના દર્દીઓને  ખાધેલા ખોરાકમાંથી જરૂરી પોષકતત્વો મળતા નથી. જે કુપોષણ સમ્બન્ધિત સમસ્યાઓ, નબળા હાડકાં અને દૃષ્ટિની ખામીમાં પરિણમે છે. દર્દીનું વજન વધતું નથી અથવા હોય  તેટલું વજન જળવાતું નથી.

ક્રોનિક પેંક્રિયાટાઈટિસના આગળના સ્ટેજમાં ચીકણો, દુર્ગન્ધ મારતો ઝાડો  અને વજનમાં ઘટાડો જોવા મળે છે. એ દર્શાવે છે કે  આપના પાચન માટે ખરેખર કાર્યરત પેનક્રિએટિક ટિસ્સ્યુ ખુબ ઓછી છે.

ડાયાબિટીસ

પેનક્રિએટિક ટિસ્સ્યુના નાશ પામવાથી દર્દીને ડાયાબિટીસ  થઈ  શકે છે અને બ્લડ સુગરને કન્ટ્રોલ કરવા ઇન્સ્યુલિન જરૂર પડે છે.

કોમ્પ્લિકેશન 

કમળો 

કેટલાક ક્રોનિક પેંક્રિયાટાઈટિસના દર્દીઓને કમળો થાય છે. પિત્ત નળીનો નીચેનો ભાગ પેન્ક્રીઆસમાંથી પસાર થાય છે. અને જયારે પેન્ક્રીઆસ સખ્ત અને સંકોચાય છે ત્યારે તે પિત્ત નળી પર દબાણ કરે છે. આ પિત્તને એટલે કે  bile ને  લીવરમાંથી આંતરડામાં જવામાં અવરોધ પૂરો પડે છે. અને આથી કમળો થાય છે.

 

pseudocyst

ક્રોનિક પેંક્રિયાટાઈટિસનું  બીજું કોમ્પ્લિકેશન pseudocyst formation  છે. પિત્તાશયની નળીમાં કાયમી  પિત્તનો ભરાવો તથા દબાણ વધવાથી, પિત્તનળીમાંથી પેન્ક્રીઆસના પાચક રસોનું  લીકેજ થાય છે. આનાથી આજુબાજુના ભાગને નુકશાન થાય છે. અને ત્યાં infected cyst  એટલે કે સંક્રમિત કોથળી જેવું બને છે.

 

Portal vein thrombosis

કેટલાંક દર્દીઓમાં portal vein માં clot બને છે. portal vein પેન્ક્રીઆસની એકદમ પાછળ જ આવેલી હોય છે. અને કેટલાક દર્દીઓમાં પેંક્રિયાટાઈટિસ સીધું જ portal vein ને નુકશાન કરી શકે છે. portal vein thrombosis, spleenomegaly એટલે કે બરોળની સાઈઝમાં વધારો  તથા લોહીની ઉલ્ટી કરી શકે છે.

નિદાન

બ્લડ ટેસ્ટ

 ક્રોનિક પેંક્રિયાટાઈટીસના નિદાનમાં સામાન્ય રીતે બ્લડ ટેસ્ટ મદદરૂપ નથી. serum  amylase  મોટાભાગના દર્દીઓમાં નોર્મલ લેવલ પર જ  છે સિવાય કે acute  panceatitis ની ખરાબ પરિસ્થિતિ હોય.

CT Scan

CT  Scan, પેન્ક્રીઆસ સંકોચાઈ ગયું છે અને પેન્ક્રીઆટીક નળી પહોળી થઈ છે તેવું દર્શાવશે. તે નળીમાં થયેલ પથરી પણ બતાવશે.કેટલાક દર્દીઓમાં પથરી પેન્ક્રીઆટીક નળીની પણ બહાર, પેન્ક્રીઆટીક ટિસ્યુમાં અથવા નળીની સાઈડની બ્રાન્ચમાં બની શકે છે.

ક્રોનિક પેંક્રિયાટાઈટીસના અન્ય કોમ્પ્લિકેશન જેવા કે નળીમાં લીકેજ, pseudocyst  formation, portal vein માં બ્લડ clot formation તથા spleen enlargement  એટલેકે બરોળનું મોટું થવું  વગેરે વિષે પણ માહિતી CT  Scan પરથી મેળવાય છે. આ કોમ્પ્લિકેશનમાં સારવારની રીત બદલાતી હોવાથી તેમના વિષે જાણવું ખુબ જરૂરી છે.

MRCP 

પહોળી થયેલી પેન્ક્રીઆટીક નળી, નળીમાં અને તેની સાઈડ બ્રાન્ચમાં પથરી વિષે ઊંડાણપૂર્વક જાણવા માટે, MRCP  એક વિશિષ્ઠ પ્રકારનો MRI  કરવામાં આવે છે. તે પિત્ત નળી પહોળી થી છે કે નહીં તે  વિષે પણ માહિતી આપે છે. MRCPમાં મળેલી ઊંડાણપૂર્વકની માહિતી ક્રોનિક પેંક્રિયાટાઈટિસની સારવારની રીત નક્કી કરવા માટે ખુબ મહત્વની હોય છે.

સારવાર:

સારવારનું પ્રથમ લક્ષ્ય લાંબાગાળા માટે દુઃખાવામાંથી મુક્તિ, પોષણ જાળવી રાખવું, રોગને આગળ વધતો અટકાવવો,  રોગ સાથે સંકળાયેલા કોમ્પ્લિકેશન પર કાબુ મેળવવો, અને સારું જીવન પાછું મેળવવાનું હોય છે. 

પેન્ક્રીઆસને વધુ નુકસાન ટાળવા માટે આલ્કોહોલ,ધ્રૂમપાન, અને કેટલાંક ડ્રગ્સ જેવા રોગ કરતા પરિબળોને ટાળવા જોઈએ.

દુઃખાવાની સારવાર 

દુઃખાવાની યોગ્ય સારવાર એ સારવારનો મહત્વનો ભાગ છે. તેમાં oral પેઇનકિલર જેવી કે NSIDs, નાર્કોટિક્સ દવાઓ,ઇન્જેક્સન,અને interventional procedure જેવી કે celiac nerve block.

Pancreatic enzyme suppliment અને  વધુ ચરબીયુક્ત ખોરાક ટાળવો તે પણ એક રીત છે. આ રીત પોષણના સંદર્ભમાં પણ ખુબ મહત્વની છે.

નળીના બ્લોકેજ અને પથરીને દૂર કરવાની રીત 

જયારે પેન્ક્રીઆસની નળીમાં પથરી હોય અને તે સાંકડી થઈ ગઈ હોય ત્યારે તેને કાઢવાની અને પેન્ક્રીઆસના પાચકરસોને પસાર થવાનો રસ્તો ફરીથી કરવો જરૂરી છે. પથરી કાઢી નાખી અને પેન્ક્રીઆસના પાચકરસોનો આંતરડામાં સારો  પ્રવાહ પેન્ક્રીઆસના વધુ નુકશાનને ધીમો કરે છે. તેનાથી વધુ કોમ્પ્લિકેશન અને તીવ્ર ક્રોનિક પેંક્રિયાટાઈટિસને ટાળવામાં મદદ મળે છે. તે એન્ડોસ્કોપી કે જેને ERCP કહે છે તે  દ્વારા અથવા સર્જરી દ્વારા કરી શકાય છે.

પેન્ક્રીઆટીક પથરી માટે એન્ડોસ્કોપી /ERCP 

क्रोनिक पेनक्रिआटाइटिस: ERCP

આ પદ્ધતિમાં, એન્ડોસ્કોપ મોં દ્વારા છેક આંતરડાના તે ભાગ સુધી પસાર કરાય છે કે જ્યાં પેન્ક્રીઆસની નળી ખુલતી હોય. ત્યારપછી, એક guidewire તે જ દ્વાર મારફતે પસાર કરવામાં આવે છે. એકવખત guidewire તેની જગ્યાએ ગોઠવાઈ જાય પછી, એક dilator, guidewire  ઉપર પસાર કરવામાં આવે છે જેનાથી સંકોચાયેલ નળીના ભાગને પહોળો કરી શકાય ત્યારબાદ પથરીને કાઢવા માટે balloon catheter ની મદદ લેવાય છે.

ઘણી વખત એન્ડોસ્કોપી કરતા પહેલા પથરી તોડવા માટે ESWL, એટલે કે External shock  ware therapyનો ઉપયોગ થાય છે.(કિડનીની પથરી તોડવા માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે તે જ પદ્ધતિ) . અંતે,નળીમાં તે જગ્યાએ stent મુકવામાં આવે છે જેને વખતોવખત બદલવાની જરૂર હોય છે.

ERCPના પરિણામ

જે દર્દીઓમાં પથરી પ્રમાણમાં ઓછી અને પ્રમાણમાં નાની હોય તથા બ્લોકેજ ઓછું હોય, તેવા દર્દીઓ માટે આ પ્રથમ સારવાર છે.જે દર્દીઓને આનાથી સારું થઈ જાય તે સર્જરીથી  બચી શકે છે.

ERCP હવે એક પ્રમાણભૂત પદ્ધતિ છે અને ઘણા દર્દીઓમાં તે સારું પરિણામ આપે છે. પરંતુ આપણે એ ધ્યાનમાં રાખવું જોઈએ કે એ minimal invasive treatment નો વિકલ્પ  છતાં, તેના પણ પોતાના જોખમ છે.ખાસ કરીને જયારે તે વારંવાર કરવાની જરૂર પડે.

ક્રોનિક પેંક્રિયાટાઈટિસ/પેન્ક્રીઆટીક પથરીની  સર્જરી 

જે દર્દીઓને મહત્તમ દવાઓ અને એન્ડોસ્કોપિક સારવાર પછી પણ તકલીફ રહેતી હોય તેમના માટે સર્જરી એ એક માત્ર રસ્તો છે.

તમારે ક્યારે સર્જરી વિષે વિચારવું જોઈએ?

ERCP અને stenting  કરાવ્યાના 6-8 અઠવાડિયા પછી પણ દુઃખાવાની ફરિયાદ રહેતી હોય તેવા દરેક દર્દીઓએ દુઃખાવામાં વધુ રાહત અને વધારે સારા જીવન માટે સર્જરી વિષે વિચારવું જોઈએ.

જે દર્દીઓને વારંવાર endoscopic stenting કરવું પડ્યું હોય અને હજુ પણ વધારે વખત stent  બદલવાની જરૂર હોય તેવા દર્દીઓએ સર્જરીને પસંદગીના વિકલ્પ અને એક વખતના ઉકેલ તરીકે વિચારવું જોઈએ.

Jaundice, portal vien  thrombosis,અથવા pseudocyst  જેવા કોમ્પ્લિકેશન હોય તેવા તીવ્ર ક્રોનિક પેંક્રિયાટાઈટિસના દર્દીઓ માટે સર્જરી યોગ્ય ઉપાય  છે.

સર્જરીની પાયાની સમજ

Surgery for Chronic Pancreatitis/Pancreatic stones: Frey’s procedure

સર્જરીની પદ્ધતિ સમસ્યાની તીવ્રતા અને સંકળાયેલા કોમ્પ્લિકેશન પર નિર્ભર છે. 

મોટાભાગના દર્દીઓમાં,સર્જરીમાં મુખ્યત્વે  પેન્ક્રીઆસની નળીને આખી ખોલવી, બધીજ પથરી કાઢવી, પેન્ક્રીઆસના head (આગળ) ના ભાગમાંથી થોડો ભાગ કાઢવો અને આખી નળીને આંતરડા સાથે જોડવી જેવા કાર્યો કરવામાં આવે છે.આ પ્રકારની સર્જરી ને Frey ‘s  procedure  કહે છે.

સર્જરીની ઉત્ક્રાંતિનો ઇતિહાસ આપણને સમજ આપે છે કે સર્જરીમાં આનાં કરતાં કઈ પણ ઓછું કરીએ તો આપણને લાંબાગાળા માટે દુઃખાવામાંથી સંપૂર્ણ રાહત થતી નથી.દાખલા તરીકે, જો નળીનો tail (પાછળ)નો  ભાગ ખોલવામાં ન આવે,અથવા જો head (આગળ)ના ભાગમાંથી ટીસ્યુ દૂર કરવામાં ન આવી હોય,અથવા  જો નળીની સાઈડ બ્રાન્ચમાંથી પથરી કાઢવામાં આવી ન હોય તો પરિણામો નિમ્ન કક્ષાનાં હોય છે. એવું એટલાં  માટે થાય છે કે પેન્ક્રીઆસના થોડા ભાગમાંથી પાચકરસ નીકળી શકતો નથી અને પાચકરસ તે ભાગમાં ભરાઈ રહે છે. અને આ કારણે સોજો અને દુઃખાવો થાય છે.

અને આ જ સાચું કારણ છે કે શા માટે  વારંવાર ERCP અને Stent બદલાવવા પડે છે. તેનું કારણ આપવામાં આવેલી 10 f stent કે જેની સાઈઝ આપણી પેનની રીફીલ જેટલી જ હોય છે અને તેના દ્વારા પાચકરસો બહાર આવે છે. જયારે સર્જરીમાં આંતરડામાં જતી આખી નળી ખોલીને રસ્તો પહોળો  કરવામાં આવે છે. આ નવો રસ્તો સામાન્ય રીતે ફરીથી બ્લોક થતો નથી અને જો સર્જરી યોગ્ય રીતે થઈ હોય તો ફરીથી પથરી થતી નથી.

સર્જરીના પરિણામ 

સર્જરી એ એક મોટી જવાબદારી હોવા છતાં જયારે સંપૂર્ણ તપાસ પછી અને યોગ્ય રીતે કરવામાં આવે તો જોખમ ખુબ ઓછું હોય છે અને લાંબાગાળે ઉત્તમ પરિણામો મળે છે. દુઃખાવા વગરનું જીવન,સારું પોષણ અને સારું જીવનધોરણ.

ક્રોનિક પેંક્રિયાટાઈટિસમાં સારવારનો વિકલ્પ અંગે નિર્ણય.

સારવારના વિકલ્પો અંગે નિર્ણય કરતી વખતે, સફળતાનાં દરને, તે દરને જાળવી રાખવા માટે  કેટલી વખત તે પ્રક્રિયા કરવી પડશે ,અને તે પ્રકિયા સાથે સંકળાયેલા કોમ્પ્લિકેશનના જોખમો વિરુધ્ધ સરખાવવા જોઈએ.

Cochrane સ્ટડી કે જે દુનિયાની બધી જ સ્ટડીનો સાર છે, તે અનુસાર તીવ્ર ક્રોનિક પેંક્રિયાટાઈટિસના લક્ષણો ધરાવતાં દર્દીઓમાં એન્ડોસ્કોપી, સર્જરી કરતાં નિમ્ન વિકલ્પ છે.

તમારે કોઈ specialistને મળવું જોઈએ અને તેને નક્કી કરવા દેવું જોઈએ કી સારવાર તમારા માટે ઉત્તમ છે. specialist  તમારી વય, દુઃખાવાની તીવ્રતા, તમને ડાયાબિટીસ થયો છે કે પાચકરસોની ઉણપ છે અને ક્રોનિક પેંક્રિયાટાઈટીસના અન્ય કોમ્પ્લિકેશનના આધાર પર સારવાર નક્કી કરશે.

ક્રોનિક પેંક્રિયાટાઈટીસના દર્દી સમયસરની અને યોગ્ય સારવારથી, સામાન્ય અને દુઃખાવા વગરનું જીવન જીવી શકે છે.

અમારા એવા કેટલાંક દર્દીઓને સાંભળો કે જેમણે ક્રોનિક પેંક્રિયાટાઈટિસ સામે જંગ લડી છે.નીચેની લિંક પર ક્લિક કરો.

દર્દીની વાત  1

દર્દીની વાત 2

આશા રાખીએ કે આ માહિતી તમને કોઈ રીતે મદદરૂપ થઈ હશે. આગળ વધુ કોઈ પણ  પુછપરછ માટે તમે કૉલ કરી શકો છો અથવા તમારા રિપોર્ટ 8156078064/07929703438 પર મોકલી શકો છો અથવા drchiragthakkar1307@gmail.com પર મેઈલ કરી શકો છો.

 

આપ અમારા બીજા લેખ પણ વાંચી શકો છો  

fill the formto get a call back

or give us a call at +91-8156078064

dr.chirag